Szlaki techniki

Wiadukt kolejowy w Grzegórzkach

nr rej. A-820

Wiadukt widziany od strony ul. Józefa Dietla

Miejsce
Kraków, Grzegórzki

Wybudowany
1863

Wpisany do
rej. zabytków
1989

Oznaczenie wiaduktu na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki

Wiadukt kolejowy w Grzegórzkach – dawny most na Wiśle, a obecnie wiadukt na Grzegórzkach w Krakowie.

Został wybudowany w latach 1861-1863 jako most kolejowy nad starym korytem Wisły przez spółkę Kolej Karola Ludwika na linii Kraków-Lwów. Zastąpił on istniejący wówczas w tym miejscu od kilku lat most drewniany (wybudowany w latach 1854-1856).

Most ma 98 m długości i 12 m szerokości, został zbudowany dla linii kolejowej dwutorowej. Składa się z 5 przęseł (o wysokości 7 m i rozpiętości 11 m) opartych na kamiennych filarach oraz łukowych sklepień zbudowanych z cegły.

W latach 1878-1880, gdy zasypano dawne koryto Wisły, most stał się wiaduktem i pozostał nim do dziś. Jest jednym z najstarszych zachowanych mostów krakowskich. Po jego wschodniej stronie (od ul. Grzegórzeckiej) w kręgach nad filarami wciąż widnieją cyfry z datą jego otwarcia, a od strony ul. Józefa Dietla do lat 50. XX w. umieszczone były litery GKLB (oznaczające Galizische Karl Ludwig Bahn).

Wiadukt jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki utworzonego 6 kwietnia 2006 r.

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Scena Miniatura – widok od strony ul. Westerplatte

Scena Miniatura w Krakowie – tzw. mała scena, znajdująca się przy budynku teatru im. Juliusza Słowackiego (na jego tyłach), przy placu św. Ducha 2 w Krakowie.

Funkcję swoją (obok głównej sceny teatru) pełni od 27 marca 1976 roku.

Budynek Sceny Miniatura

Scena miniatura znajduje się w budynku dawnej elektrowni teatru, który został wykorzystany, przebudowany i zaadaptowany do nowych celów.

Elektrownia powstała w 1893 r. i była jedną z pierwszych w mieście. Budynek został zaprojektowany przez tego samego architekta, co główny gmach teatru – Jana Zawiejskiego. Ma on charakter willi w stylu neorenesansowo-secesyjnym. Został tak zaprojektowany, by w maksymalnym stopniu ukryć znajdującą się w środku maszynownię, ukazując na zewnątrz jedynie estetyczną bryłę budynku oraz niewielki komin. Pomimo tych zabiegów budynek początkowo zwany był potocznie Domem Machin, gdyż znajdująca się wewnątrz maszyneria była wówczas całkowitą nowością. Połączenie sztuki i techniki było ponadto uznawane za pretensjonalne i nietaktowne.

Na elementy techniczne elektrowni składały się silniki i prądnice. Zostały one wyprodukowane w Niemczech i sprowadzone do Krakowa przez czeską firmę Františka Křizika, która później uruchomiła jeszcze 2 inne elektrownie na terenie miasta.

Elektrownia przestała funkcjonować w 1906 r. gdyż nowo powstała wówczas elektrownia miejska na Kazimierzu była w stanie zapewnić dostawy energii elektrycznej dla całego ówczesnego Krakowa.

Budynek elektrowni teatru miejskiego stanowi jeden z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki utworzonego 6 kwietnia 2006 r.

Źródła

• Krakowski Szlak Techniki

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Browar Kraków (początkowo Browar Johna, później Browar Krakowski i Fabryka Przetworów Słodowych J. Götza) – browar, który funkcjonował w Krakowie w latach 1840-2001. Znajduje się przy ul. Lubicz 13-17 i otoczony jest ogrodem kościoła jezuitów, linią kolejową i ul. Strzelecką.

Budynek browaru został wzniesiony w 1840 r. w stylu eklektycznym dla Rudolfa Jennego, a po jego śmierci w 1853 r. stał się własnością jego zięcia – Juliusza Augusta Johna, a od 1879 r. jego synów: Alfreda i Hugona. Tzw. Browar Johna był największym browarem w Krakowie, a potem w całej Galicji i słynął z produkcji dobrego piwa nagrodzonego wieloma krajowymi medalami i nagrodami. W tym okresie kompleks browarowy został bogato rozbudowany.

W 1904 r. bracia John sprzedali browar baronowi Janowi Götz-Okocimskiemu i zmienił on nazwę na Browar Krakowski i Fabryka Przetworów Słodowych J. Götza. W tym okresie browar został zmodernizowany, niestety w 1930 r. nastąpił wielki kryzys gospodarczy który spowodował spadek popytu na piwo. W 1931 r. zmarł Jan Götz, a własność browaru przeszła na jego syna – Antoniego. W 1936 r. w wyniku strajku pracowników i zatrzymania produkcji, browar stracił wielu odbiorców.

Podczas II wojny światowej browar uległ niewielkim zniszczeniom i wznowił produkcję pod koniec 1945 r. Zarządzał nim wówczas Juliusz Komornicki, członek rodziny Götzów.

W 1946 r. nastąpiła nacjonalizacja browaru i zaczął on funkcjonować jako Browar Kraków podporządkowany Centralnemu Zarządowi Przemysłu Fermentacyjnego w Zabrzu. W 1951 r. powstały tu Krakowskie Zakłady Piwowarsko-Słodownicze. W latach 1955-68 przeprowadzono gruntowną modernizację browaru. Po likwidacji Krakowskich Zakładów Piwowarsko-Słodowniczych w 1968 r. browar wszedł w skład Zakładów Piwowarskich w Okocimiu. Przeprowadzono wówczas kolejne modernizacje – zbudowano jedną z pierwszych w Polsce warzelni blokowych oraz zainstalowano linię rozlewniczą sprowadzoną z NRD.

W 1985 r. zespół zabudowań browaru został wpisany do rejestru zabytków.

W 1988 r. zadbano o podniesienie jakości wyrobów browaru, a piwo “Krak Pils” odnosiło sukcesy na targach krajowych. W latach 90. XX w. dokonano kolejnych modernizacji, lecz ze względu na brak możliwości ekspansji zabytkowego browaru znajdującego się w centrum Krakowa, zdecydowano się na produkcję jedynie piwa “Jasne Mocne”. Ostatecznie w roku 2001, nowy właściciel Browaru Okocim, firma Carlsberg, zdecydowała zaprzestać produkcji piwa w Krakowie.

Od 6 kwietnia 2006 r. browar jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki. Z historycznych budynków zachowały się: budynek wagi, magazyny, obiekty ekspedycyjne, suszarnia słodu i słodownia, kotłownia z 37-metrowym kominem, budynek w którym znajdowała się maszyna parowa, piwnice fermentacyjne i leżakowe, warzelnia, zespół rezydencjalny, budynki administracyjne i socjalne. Na dziedzińcu wyeksponowano urządzenie do nabijania obręczy na beczki oraz hydrauliczną pompę ciśnieniową. Obiekt w chwili obecnej nie jest dostępny wewnątrz dla zwiedzających, gdyż trwa procedura jego sprzedaży.

Źródła

• Encyklopedia Krakowa, PWN, ISBN 83-01-13325-2
• Krakowski Szlak Techniki

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego

Forma prawna
spółka akcyjna

Data założenia
1804

Lokalizacja
31-559 Kraków
ul. Grzegórzecka 69
tel. (012) 250-09-30

Siedziba
32-005 Niepołomice
ul. Grabska 11
tel. (012) 250-09-30

Ważni pracownicy

Prezes Zarządu Jolanta Sondej

Branża
obróbka skrawaniem, maszyny, sprężarki

Produkty
budowa maszyn, części maszyn, obróbka mechaniczna, sprężarki

http://www.zieleniewski.com.pl

Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. L. Zieleniewskiego SA w Krakowie są jedną z najstarszych firm branży budowy maszyn w Polsce, nieprzerwanie produkują szeroki asortyment części, urządzeń i maszyn. Specjalizują się w wykonywaniu usług w produkcji jednostkowej i małoseryjnej. Produkują: maszyny, części maszyn, sprężarki śrubowe. Klientami zakładów są między innymi firmy z Niemiec, Francji, Hiszpanii, Belgii, Ukrainy, Estonii, Norwegii, Szwecji i USA. W 2008 r. ZBMiAp całkowicie przeniosły się do Niepołomic.

Chronologia wydarzeń

• 1804-1810 – Kuźnia Pawła Nowakowskiego
• 1810-1851 – Kuźnia Antoniego Zieleniewskiego
• 1851-1853 – Fabryka Narzędzi Gospodarczo - Rolniczych i Machin Przemysłowych
• 1853-1906 – C.K. Uprzywilejowana Krajowa Fabryka Maszyn Rolniczych i Narzędzi Ludwika Zieleniewskiego
• 1906-1913 – C.K. Uprzywilejowana Fabryka Maszyn L. Zieleniewski Towarzystwo Akcyjne
• 1913-1928 – Polskie Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski S.A.
• 1928-1939 – Zjednoczone Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A.
• 1939-1945 – Vereinigte Maschinen Kessel und Waggon-Fabriken L. Zieleniewski und Fitzner Gamper Aktiengesellschaft
• 1945-1948 – Zjednoczone Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A.
• 1948-1950 – Zakłady Budowy Maszyn, Mostów i Aparatów L. Zieleniewski
• 1950-1951 – Zakłady Budowy Urządzeń Kotlarsko-Mechanicznych, Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione, Zakład nr 7
• 1951-1952 – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury, Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione
• 1952-1990 – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Stanisława Szadkowskiego
• 2008-2009 – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego, zostają przeniesione do Niepołomic na tereny byłej garbarni.

Historia

Tę pierwszą w Krakowie, i jedną z pierwszych w Polsce pracującą do dziś bez przerwy fabrykę założył przed dwustu laty Antoni Zieleniewski (1770-1831). Antoni był warszawskim kowalem, który przeniósł się do Krakowa i rozpoczął pracę w kuźni Pawła Nowakowskiego (najprawdopodobniej okolice dzisiejszego Placu Dominikańskiego). W 1804, po śmierci właściciela, żeni się z wdową pryncypała i przejmuje kuźnię.

W dwa lata później, “w przytomności komisarza Magistratu i całej braci cechowej”, Antoni zdobywa tytuł magistra sztuki kowalskiej, wykonując drąg, oś i resor do karety. Są to pierwsze znane wyroby rodziny Zieleniewskich. Po śmierci Antoniego Zieleniewskiego zakład przejmuje jego syn Ludwik Zieleniewski (1819-1885). W 1846 kuźnia Zieleniewskich, naprawiająca i produkująca powozy, rozpoczyna przygotowania do wytwarzania maszyn rolniczych. W następnym roku Ludwik otrzymuje pierwsze zamówienia na maszyny rolnicze. W 1851 z pomocą pożyczki Towarzystwa Rolniczo-Gospodarczego hrabiego Adama Potockiego z Krzeszowic, powstaje pałacyk mieszkalny oraz budynek fabryki przy ul. św. Marka 31. Fabryka zatrudnia 50 osób, wyposażona jest w pierwszy w Krakowie kocioł parowy i pierwszą maszynę parową. W 1859 fabryka wzbogaca się o pierwszą w Galicji odlewnię żelaza z modelarnią i piecem do topienia metali, przez kilka lat prowadzi ją syn Ludwika, Michał. W 1860 zakłady Zieleniewskiego wyprodukowały pierwszy kocioł parowy dla korpusu kadetów w Łobzowie, w tymże roku zaczyna działać w zakładzie Kasa Chorych.

W czasie powstania styczniowego zakłady produkują armaty dla powstańców. Austriacka żandarmeria przeprowadza kompleksową rewizję fabryki, poszukując broni dla walczącego po drugiej stronie Wisły powstania styczniowego. Po upadku powstania władze carskie zamykają przed Ludwikiem Zieleniewskim rynek Królestwa Polskiego, represje te trwają przez kilka lat. W 1864 zakłady wyprodukowały pierwszą na ziemiach polskich maszynę parową dla kopalni węgla w Tenczynku. Rok później Zieleniewski rozpoczyna wyroby sprzętu dla powstającego na Podkarpaciu polskiego przemysłu naftowego. Klientem firmy jest między innymi konstruktor lampy naftowej i posiadacz pierwszej w świecie kopalni ropy naftowej w Bóbrce Ignacy Łukasiewicz. W 1870 fabryka przy ul. Św. Marka wydaje katalog swych wyrobów. W następnym roku Zieleniewski uruchamia odlewnię żelaza przy ul. Krowoderskiej. Zakłady zostają uhonorowane licznymi dyplomami uznania na wystawie przemysłowej w Warszawie. W 1874 Ludwik Zieleniewski dostaje liczne zamówienia w związku z budową kolei transwersalnej, Żywiec – Chabówka – Nowy Sącz – Krosno – Sanok – Stanisławów – Husiatyn (750 km), a w 1881 pod osobistym nadzorem Ludwika Zieleniewskiego, zakłady wykonały pierwszą wielką konstrukcję mostową.

W 1885 umiera Ludwik Zieleniewski, nowymi właścicielami fabryki zostają jego starannie przygotowani, wykształceni i doświadczeni synowie Leon i Edmund. Rok później w fabryce przy ul. Św. Marka wybuchł pożar. Spłonęły, warsztat mechaniczny i stolarnia. Władze miasta Krakowa zatwierdzają plany budowy nowego zakładu przy ul. Krowoderskiej. Zakład ten zostaje wyposażony w maszynę parową o mocy 50 KM. W 1894 zakłady zaciągają kredyt Banku Hipotecznego w wysokości 30 tys. zł reńskich, co umożliwia przeprofilowanie produkcji. W roku tym zakłady zdobyły złoty medal na wystawie krajowej we Lwowie za urządzenia wodociągowe i maszyny parowe. W latach 1890-1900 około 50 procent wartości produkcji zakładów, to wyroby kolejowe. W roku 1905 zmarł Michał Zieleniewski, syn Ludwika Zieleniewskiego. W roku tym wartość produkcji gwałtownie rośnie, osiągając blisko 1,5 mln koron. “Zieleniewski” wykonuje stacje wodne dla kolei bałkańskich, konstrukcje dworca lwowskiego, oraz szereg wielkich konstrukcji mostowych. W następnym roku fabryka działająca na zasadach spółki rodzinnej przekształca się w towarzystwo akcyjne z kapitałem 1,5 mln koron. Prezesem Rady Nadzorczej zostaje Leon Zieleniewski, jego brat Edmund zostaje dyrektorem naczelnym. Towarzystwo akcyjne uzyskuje kredyty w bankach wiedeńskich, głównie w banku Credit-Anstalt.

W 1907 rozpoczęto budowę dużej nowoczesnej fabryki na Grzegórzkach, z bocznicą kolejową i dostępem do Wisły. W dwa lata później spółka akcyjna “Zieleniewski” otrzymała zamówienia na wykonanie trzeciego mostu na Wiśle w Krakowie, a stocznia “Zieleniewskiego” przekazuje policji austriackiej i straży granicznej okręt bocznokołowiec “Melsztyn”, uzbrojony w działo 75 mm. Okręt ten wykorzystała armia polska w wojnie polsko-bolszewickiej. “Melsztyn” był dwukrotnie zatapiany i wydobywany, pływał do 1970. W 1912 rozpoczęto budowę odlewni, bocznicy kolejowej, i stoczni rzecznej na Wiśle do produkcji pogłębiarek i parostatków. Zostają zbudowane trzy parostatki: “Tyniec”, “Wanda” i “Kopernik”. Zakłady Zieleniewskiego remontują więźbę dachową wykupionego z rąk austriackich Zamku Królewskiego na Wawelu.

W 1913 spółka akcyjna “Zieleniewski” wykupuje Fabrykę Maszyn księcia Lubomirskiego we Lwowie, dochodzi do fuzji z Pierwszym Galicyjskim Towarzystwem Akcyjnym z planem budowy wagonów i maszyn w Sanoku. S.A.L. Zieleniewski jest pierwszym w zaborze austriackim przedsiębiorstwem wielozakładowym typu koncernowego. W roku tym Koncern Zieleniewskiego rozpoczyna produkcję silników dwusuwowych “Elzeta”, projektu Edmunda Zieleniewskiego. W 1914, ciała ofiar zamachu w Sarajewie, następcy tronu Austro-Węgier arcyksięcia Ferdynanda i jego małżonki Zofii transportowane są do Wiednia wagonem-lodówką firmy “L. Zieleniewski”. Rok 1915 to przymusowy zarząd wojskowy w koncernie, większość załogi fabryk zostaje zmobilizowana lub ewakuowana z miasta. Fabryka krakowska przeprowadza remonty sprzętu artyleryjskiego i samochodów wojskowych, współpracuje z czeską hutą “Vitkowice” w produkcji granatników. Rok 1918, rozpad monarchii habsburskiej, odradza się niepodległe państwo polskie. Szef Sekcji Handlu i Przemysłu Polskiej Komisji Likwidacyjnej, Edmund Paweł Zieleniewski jr., przejmuje z rąk kapitulującej armii austriackiej fort na Kopcu Kościuszki. Fabryka Zieleniewskiego zatrudnia 500 robotników. Grzegórzecka fabryka staje się najbardziej znaczącym zakładem koncernu. W następnym roku umiera dyrektor naczelny koncernu Edmund Zieleniewski.

Akcja spółki o wartości nominalnej 100 zł z 1 października 1926 r.

W 1919 koncern debiutuje na giełdzie. W 1920 koncern dostaje zamówienia rządowe na dostarczenie w latach 1921-1928 ośmiu tysięcy wagonów towarowych i dwu tysięcy osobowych. W 1921 umiera długoletni prezes Rady Zawiadowczej Leon Zieleniewski. W 1922, z inicjatywy Antoniego Lewalskiego koncern przejmuje powstającą w Ostrowie Wielkopolskim fabrykę “Wagon”. W następnym roku dochodzi do umowy z pozostającą w rękach niemieckich Hutą Pokój (Friedenshutte). Huta ta staje się posiadaczem większości akcji Koncernu L. Zieleniewski. W 1924 koncern zawiera umowę z londyńską firmą “Babcock and Wilcox” na produkcję licencyjną w krakowskiej fabryce urządzeń kotlarskich. W latach 1924-1930 Edmund Paweł Zieleniewski pełnił funkcję dyrektora administracyjnego fabryki krakowskiej. W zakładzie W. Fitzner w Siemianowicach obejmuje Jan Zieleniewski, syn Edmunda seniora. W 1926 koncern przekazuje Polskiej Marynarce Wojennej zbudowany w Krakowie na Grzegórzkach pierwszy z planowanej serii okrętów-monitorów. Okręt ten posiadał 70,3 tony wyporności uzbrojony był w haubicę 100 mm i dwa działa 75 mm. W dwa lata później dochodzi do fuzji z fabrykami w Siemianowicach, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej (S.A. Budowy Kotłów Parowych i Maszyn W. Fitzner i K. Gamper). Siedzibą Zarządu Głównego koncernu zostaje Kraków. Dyrektorem naczelnym zostaje Edmund Zieleniewski, dotychczasowy wicedyrektor zakładu krakowskiego. Głównym mechanikiem fabryki wagonów w Sanoku zostaje inż. Mieczysław Zieleniewski, syn Leona. Pierwsze rodziny robotników “Zieleniewskiego” wprowadzają się do wybudowanej z funduszy socjalnych kolonii robotniczej na Olszy. W 1929 grzegórzecka fabryka zatrudnia około tysiąca robotników. W następnym roku w związku z kryzysem gospodarczym dochodzi do drastycznej redukcji zatrudnienia, ponad połowa robotników traci pracę. W 1936 koncern bierze udział w budowie COP-u. Rok przed wojną zakład na Grzegórzkach osiąga pełną moc produkcyjną, zatrudnia 1250 robotników i produkuje 11033 ton urządzeń, maszyn i konstrukcji.

W 1939, po zajęciu Krakowa przez armię niemiecką “Zieleniewski” zostaje zaliczony do firm produkujących na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. W fabryce rozpoczyna się działalność konspiracyjna, polegająca na zaopatrywaniu struktur podziemia, w części produkowanego nielegalnie uzbrojenia. W 1945, 15 stycznia Niemcy rozstrzeliwują na Dąbiu 79 osób, wśród nich kilku pracowników Zieleniewskiego.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej, 18 stycznia, rusza odbudowa zakładu. W 1947 21 czerwca, fabryka staje się własnością państwa. Operację przeprowadza Główna Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw. Roczny plan produkcyjny wykonano w 119 procentach. W 1950 przy fabryce zostaje oddany do użytku nowo wybudowany Dom Socjalny z salą widowiskową na 800 miejsc i kinem “Związkowiec”. W 1951 narastają problemy kadrowe w związku z budową Nowej Huty. W rok później zakłady otrzymują imię rozstrzelanego przez Niemców, w 1942 Stanisława Szadkowskiego, krakowskiego działacza Komunistycznej Partii Polski oraz Polskiej Partii Robotniczej, który w wieku 25 lat w 1920 przez dwa tygodnie pracował w “Zieleniewskim”. Zakłady “Szadkowskiego” zostają podporządkowane Zjednoczeniu Budowy Maszyn Ciężkich ZEMAK w Warszawie. W 1955 zakłady podejmują produkcję eksportową. W 1959 zakłady zostają uhonorowane Sztandarem Przechodnim Związku Zawodowego Metalowców, rozpoczynają rywalizację o tytuł Brygady Pracy Socjalistycznej. W 1960 przyjęto program rozbudowy i modernizacji “Szadkowskiego”, zakład dysponuje Domem Socjalnym, Domem Matki i Dziecka, blokiem mieszkalnym, pawilonem klubu sportowego i domem wczasowym w Zawoi. W 1964 “Szadkowski” przechodzi do Zjednoczenia Przemysłu Budowy Urządzeń Chemicznych “Chemak” w Warszawie. W 1970 zakłady zatrudniają rekordową liczbę robotników, około 2 tysięcy. W 1978 powstaje Muzeum Zakładowe. W 1981 przeprowadzono plebiscyt, z inicjatywy Wiktora Zieleniewskiego – syna Edmunda jr, załoga wypowiada się za przywróceniem nazwiska Zieleniewski w tytule firmy.

W 1990 zostaje przywrócona firmie nazwa Ludwika Zieleniewskiego. W 1996, 70-letnia krakowska firma “Wolfram”, odkupuje od “Zieleniewskiego” odlewnię. W dwa lata później dochodzi do sprzedaży części majątku fabryki, m.in. 4,8 ha gruntu kupuje firma “Pergranso” – właściciel sieci marketów Leclerc. W 2000 Narodowy Fundusz Inwestycyjny PIAST sprzedaje “Wolframowi” strategiczny pakiet 60 procent akcji “Zieleniewskiego”. W 2004 Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego obchodzą 200 rocznicę powstania, jako najstarsza fabryka Krakowa.

W 2008 Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury zostają ostatecznie przeniesione z Krakowa do Niepołomic, na tereny byłej garbarni.

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Wiadukt kolejowy w Grzegórzkach

nr rej. A-820

Wiadukt widziany od strony ul. Józefa Dietla

Miejsce
Kraków, Grzegórzki

Wybudowany
1863

Wpisany do
rej. zabytków
1989

Oznaczenie wiaduktu na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki

Wiadukt kolejowy w Grzegórzkach – dawny most na Wiśle, a obecnie wiadukt na Grzegórzkach w Krakowie.

Został wybudowany w latach 1861-1863 jako most kolejowy nad starym korytem Wisły przez spółkę Kolej Karola Ludwika na linii Kraków-Lwów. Zastąpił on istniejący wówczas w tym miejscu od kilku lat most drewniany (wybudowany w latach 1854-1856).

Most ma 98 m długości i 12 m szerokości, został zbudowany dla linii kolejowej dwutorowej. Składa się z 5 przęseł (o wysokości 7 m i rozpiętości 11 m) opartych na kamiennych filarach oraz łukowych sklepień zbudowanych z cegły.

W latach 1878-1880, gdy zasypano dawne koryto Wisły, most stał się wiaduktem i pozostał nim do dziś. Jest jednym z najstarszych zachowanych mostów krakowskich. Po jego wschodniej stronie (od ul. Grzegórzeckiej) w kręgach nad filarami wciąż widnieją cyfry z datą jego otwarcia, a od strony ul. Józefa Dietla do lat 50. XX w. umieszczone były litery GKLB (oznaczające Galizische Karl Ludwig Bahn).

Wiadukt jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki utworzonego 6 kwietnia 2006 r.

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Współrzędne: 50°02′44″N 19°56′42″E / 50.04556, 19.945

Most Józefa Piłsudskiego

Poprzednie nazwy
Most Tadeusza Kościuszki

Mapa

Most Józefa Piłsudskiego pod numerem 6

Miejscowość
Kraków

Podstawowe dane

Przeszkoda
Wisła

Długość
147,5 m

Szerokość:
- całkowita
- jezdni
- chodników

18,5 m
10 m
2×3 m

Liczba torów tramwajowych
2

Liczba przęseł
3

Zbudowano
1933

Zburzono
1945

Odbudowano
1948

Projektant
zespół inżynierów pod kierunkiem prof. Michała Pszenickiego

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Most im. Marszałka Józefa Piłsudskiego (tzw. Drugi Most, początkowo także Czwarty Most. Potocznie zwany Żółwiem lub Żółwim mostem) – most w Krakowie na Wiśle łączący Śródmieście (ul. Krakowska) z Podgórzem (ul. Legionów Piłsudskiego).

Jest to najstarszy w Krakowie kompletny most drogowy nad Wisłą, który stoi do dzisiaj. Choć Most Powstańców Śląskich (zwany dawniej Mostem Krakusa) powstał 20 lat wcześniej, to do dzisiaj z jego pierwotnej konstrukcji pozostały jedynie filary.

Spis treści

• 1 Historia mostu
  • 1.1 Plany
  • 1.2 Budowa
  • 1.3 Po II wojnie światowej
• 2 Dane techniczne
• 3 Ciekawostki
• 4 Przypisy
• 5 Linki zewnętrzne

//

Historia mostu
Plany

Chociaż o konieczności budowy nowego mostu, usprawniającego połączenie pomiędzy starym Krakowem i Podgórzem, dyskutowano jeszcze przed I wojną światową, decyzję o jego budowie podjęto dopiero w sierpniu 1925 r. Znajdujący się obok Most Podgórski został w tym samym roku zamknięty z powodu złego stanu technicznego. Władze Krakowa nalegały by nowego mostu nie umieszczać w miejscu istniejącego, motywując to niekorzystnym dojazdem do niego przez plac Wolnica i ulicę Mostową (wymagającym dwóch skrętów pod kątem prostym), podczas gdy zaproponowana przez nich ulica Krakowska znajduje się na naturalnym przedłużeniu traktu ulicy Grodzkiej i ulicy Stradom.

Budowa

Prace wg. projektu zespołu inżynierów pod kierunkiem prof. Michała Pszenickiego rozpoczęły się we wrześniu 1926 r. i trwały 7 lat. Do stycznia 1932 r. powstający most nazywany był Czwartym Mostem, kiedy to Rada Miejska uchwaliła dla niego patrona – Marszałka Józefa Piłsudskiego. Konstrukcja stalowa została wykonana w Fabryce Maszyn L. Zieleniewskiego. Jezdnia została wyłożona brukiem z kostki bazaltowej, a chodniki pokryte asfaltem. Przez most przeprowadzono także torowisko tramwajowe, jednak pierwszy tramwaj przejechał po nim dopiero po wojnie. Odkąd most został otwarty 19 stycznia 1933 r, za korzystanie z niego pobierano opłaty celem zrekompensowania kosztów budowy. Do momentu otwarcia mostu wybudowane zostały jedynie boczne rampy dojazdowe po obu stronach (prostopadłe do osi mostu). Budowa dojazdów na przedłużeniu mostu miała miejsce w latach 1934-35 i wiązała się z koniecznością wyburzenia podgórskiej hali targowej oraz kilku kamienic przy ulicy Krakowskiej.

Po II wojnie światowej

Most (podobnie jak inne mosty Krakowa) został wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie w styczniu 1945 r, w wyniku czego jego południowe przęsło (po stronie Podgórza) znalazło się w wodzie. Został on tymczasowo zastąpiony drewnianą kładką, a jego ponowne otwarcie po odbudowie miało miejsce w październiku 1948 r. Nadano mu wówczas oficjalną nazwę Most Tadeusza Kościuszki. Mimo to, stosowano też jego dawną nazwę – Czwarty Most, oraz popularną po odbudowie – Drugi Most. W świadomości krakowian natomiast zawsze funkcjonował jako Most Józefa Piłsudskiego i taką właśnie nazwę przywrócono mu oficjalnie w 1990 r.

Most jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki utworzonego 6 kwietnia 2006 r.

Dane techniczne

Most ma 147,5 metra długości i 18,50 metra szerokości. Waży około 1200 ton. Podparty jest na 2 filarach. Ma konstrukcję stalową kratownicową, nitowaną. Przęsło środkowe ma schemat statyczny łuku dwu-przegubowego. Na moście w każdym kierunku prowadzi po jednym pasie ruchu samochodowego. Pasy te są rozdzielone torowiskiem tramwajowym, a po bokach znajdują się chodniki dla pieszych.

Ciekawostki

“Pod mostem Piłsudskiego” rozgrywa się akcja ballady poety Maćka Frońskiego pod tym właśnie tytułem.

Przypisy

1. ↑ fotografie
2. ↑ Mosty, kładki, budowle mostowe - mostypolskie.pl

Linki zewnętrzne

• Ballada Maćka Frońskiego p.t. “Pod mostem Piłsudskiego”

p • d • e

Mosty Krakowa

Historyczne:

Most Karola • Most Królewski • Most Podgórski

Istniejące

Stopień Wodny Dąbie • Most Dębnicki • Most Grunwaldzki • Most Kolejowy • Stopień Wodny Kościuszko • Most Kotlarski • Most Nowohucki • Most Józefa Piłsudskiego • Most Powstańców Śląskich • Most Wandy • Most Zwierzyniecki

Tymczasowe

Most Lajkonik • Most Lajkonik 2

Projektowane

Most Pychowicki

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Browar Kraków (początkowo Browar Johna, później Browar Krakowski i Fabryka Przetworów Słodowych J. Götza) – browar, który funkcjonował w Krakowie w latach 1840-2001. Znajduje się przy ul. Lubicz 13-17 i otoczony jest ogrodem kościoła jezuitów, linią kolejową i ul. Strzelecką.

Budynek browaru został wzniesiony w 1840 r. w stylu eklektycznym dla Rudolfa Jennego, a po jego śmierci w 1853 r. stał się własnością jego zięcia – Juliusza Augusta Johna, a od 1879 r. jego synów: Alfreda i Hugona. Tzw. Browar Johna był największym browarem w Krakowie, a potem w całej Galicji i słynął z produkcji dobrego piwa nagrodzonego wieloma krajowymi medalami i nagrodami. W tym okresie kompleks browarowy został bogato rozbudowany.

W 1904 r. bracia John sprzedali browar baronowi Janowi Götz-Okocimskiemu i zmienił on nazwę na Browar Krakowski i Fabryka Przetworów Słodowych J. Götza. W tym okresie browar został zmodernizowany, niestety w 1930 r. nastąpił wielki kryzys gospodarczy który spowodował spadek popytu na piwo. W 1931 r. zmarł Jan Götz, a własność browaru przeszła na jego syna – Antoniego. W 1936 r. w wyniku strajku pracowników i zatrzymania produkcji, browar stracił wielu odbiorców.

Podczas II wojny światowej browar uległ niewielkim zniszczeniom i wznowił produkcję pod koniec 1945 r. Zarządzał nim wówczas Juliusz Komornicki, członek rodziny Götzów.

W 1946 r. nastąpiła nacjonalizacja browaru i zaczął on funkcjonować jako Browar Kraków podporządkowany Centralnemu Zarządowi Przemysłu Fermentacyjnego w Zabrzu. W 1951 r. powstały tu Krakowskie Zakłady Piwowarsko-Słodownicze. W latach 1955-68 przeprowadzono gruntowną modernizację browaru. Po likwidacji Krakowskich Zakładów Piwowarsko-Słodowniczych w 1968 r. browar wszedł w skład Zakładów Piwowarskich w Okocimiu. Przeprowadzono wówczas kolejne modernizacje – zbudowano jedną z pierwszych w Polsce warzelni blokowych oraz zainstalowano linię rozlewniczą sprowadzoną z NRD.

W 1985 r. zespół zabudowań browaru został wpisany do rejestru zabytków.

W 1988 r. zadbano o podniesienie jakości wyrobów browaru, a piwo “Krak Pils” odnosiło sukcesy na targach krajowych. W latach 90. XX w. dokonano kolejnych modernizacji, lecz ze względu na brak możliwości ekspansji zabytkowego browaru znajdującego się w centrum Krakowa, zdecydowano się na produkcję jedynie piwa “Jasne Mocne”. Ostatecznie w roku 2001, nowy właściciel Browaru Okocim, firma Carlsberg, zdecydowała zaprzestać produkcji piwa w Krakowie.

Od 6 kwietnia 2006 r. browar jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki. Z historycznych budynków zachowały się: budynek wagi, magazyny, obiekty ekspedycyjne, suszarnia słodu i słodownia, kotłownia z 37-metrowym kominem, budynek w którym znajdowała się maszyna parowa, piwnice fermentacyjne i leżakowe, warzelnia, zespół rezydencjalny, budynki administracyjne i socjalne. Na dziedzińcu wyeksponowano urządzenie do nabijania obręczy na beczki oraz hydrauliczną pompę ciśnieniową. Obiekt w chwili obecnej nie jest dostępny wewnątrz dla zwiedzających, gdyż trwa procedura jego sprzedaży.

Źródła

• Encyklopedia Krakowa, PWN, ISBN 83-01-13325-2
• Krakowski Szlak Techniki

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Współrzędne: 50°02′44″N 19°56′42″E / 50.04556, 19.945

Most Józefa Piłsudskiego

Poprzednie nazwy
Most Tadeusza Kościuszki

Mapa

Most Józefa Piłsudskiego pod numerem 6

Miejscowość
Kraków

Podstawowe dane

Przeszkoda
Wisła

Długość
147,5 m

Szerokość:
- całkowita
- jezdni
- chodników

18,5 m
10 m
2×3 m

Liczba torów tramwajowych
2

Liczba przęseł
3

Zbudowano
1933

Zburzono
1945

Odbudowano
1948

Projektant
zespół inżynierów pod kierunkiem prof. Michała Pszenickiego

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Most im. Marszałka Józefa Piłsudskiego (tzw. Drugi Most, początkowo także Czwarty Most. Potocznie zwany Żółwiem lub Żółwim mostem) – most w Krakowie na Wiśle łączący Śródmieście (ul. Krakowska) z Podgórzem (ul. Legionów Piłsudskiego).

Jest to najstarszy w Krakowie kompletny most drogowy nad Wisłą, który stoi do dzisiaj. Choć Most Powstańców Śląskich (zwany dawniej Mostem Krakusa) powstał 20 lat wcześniej, to do dzisiaj z jego pierwotnej konstrukcji pozostały jedynie filary.

Spis treści

• 1 Historia mostu
  • 1.1 Plany
  • 1.2 Budowa
  • 1.3 Po II wojnie światowej
• 2 Dane techniczne
• 3 Ciekawostki
• 4 Przypisy
• 5 Linki zewnętrzne

//

Historia mostu
Plany

Chociaż o konieczności budowy nowego mostu, usprawniającego połączenie pomiędzy starym Krakowem i Podgórzem, dyskutowano jeszcze przed I wojną światową, decyzję o jego budowie podjęto dopiero w sierpniu 1925 r. Znajdujący się obok Most Podgórski został w tym samym roku zamknięty z powodu złego stanu technicznego. Władze Krakowa nalegały by nowego mostu nie umieszczać w miejscu istniejącego, motywując to niekorzystnym dojazdem do niego przez plac Wolnica i ulicę Mostową (wymagającym dwóch skrętów pod kątem prostym), podczas gdy zaproponowana przez nich ulica Krakowska znajduje się na naturalnym przedłużeniu traktu ulicy Grodzkiej i ulicy Stradom.

Budowa

Prace wg. projektu zespołu inżynierów pod kierunkiem prof. Michała Pszenickiego rozpoczęły się we wrześniu 1926 r. i trwały 7 lat. Do stycznia 1932 r. powstający most nazywany był Czwartym Mostem, kiedy to Rada Miejska uchwaliła dla niego patrona – Marszałka Józefa Piłsudskiego. Konstrukcja stalowa została wykonana w Fabryce Maszyn L. Zieleniewskiego. Jezdnia została wyłożona brukiem z kostki bazaltowej, a chodniki pokryte asfaltem. Przez most przeprowadzono także torowisko tramwajowe, jednak pierwszy tramwaj przejechał po nim dopiero po wojnie. Odkąd most został otwarty 19 stycznia 1933 r, za korzystanie z niego pobierano opłaty celem zrekompensowania kosztów budowy. Do momentu otwarcia mostu wybudowane zostały jedynie boczne rampy dojazdowe po obu stronach (prostopadłe do osi mostu). Budowa dojazdów na przedłużeniu mostu miała miejsce w latach 1934-35 i wiązała się z koniecznością wyburzenia podgórskiej hali targowej oraz kilku kamienic przy ulicy Krakowskiej.

Po II wojnie światowej

Most (podobnie jak inne mosty Krakowa) został wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie w styczniu 1945 r, w wyniku czego jego południowe przęsło (po stronie Podgórza) znalazło się w wodzie. Został on tymczasowo zastąpiony drewnianą kładką, a jego ponowne otwarcie po odbudowie miało miejsce w październiku 1948 r. Nadano mu wówczas oficjalną nazwę Most Tadeusza Kościuszki. Mimo to, stosowano też jego dawną nazwę – Czwarty Most, oraz popularną po odbudowie – Drugi Most. W świadomości krakowian natomiast zawsze funkcjonował jako Most Józefa Piłsudskiego i taką właśnie nazwę przywrócono mu oficjalnie w 1990 r.

Most jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki utworzonego 6 kwietnia 2006 r.

Dane techniczne

Most ma 147,5 metra długości i 18,50 metra szerokości. Waży około 1200 ton. Podparty jest na 2 filarach. Ma konstrukcję stalową kratownicową, nitowaną. Przęsło środkowe ma schemat statyczny łuku dwu-przegubowego. Na moście w każdym kierunku prowadzi po jednym pasie ruchu samochodowego. Pasy te są rozdzielone torowiskiem tramwajowym, a po bokach znajdują się chodniki dla pieszych.

Ciekawostki

“Pod mostem Piłsudskiego” rozgrywa się akcja ballady poety Maćka Frońskiego pod tym właśnie tytułem.

Przypisy

1. ↑ Mosty, kładki, budowle mostowe - mostypolskie.pl

Linki zewnętrzne

• Ballada Maćka Frońskiego p.t. “Pod mostem Piłsudskiego”

p • d • e

Mosty Krakowa

Historyczne:

Most Karola • Most Królewski • Most Podgórski

Istniejące

Stopień Wodny Dąbie • Most Dębnicki • Most Grunwaldzki • Most Kolejowy • Stopień Wodny Kościuszko • Most Kotlarski • Most Nowohucki • Most Józefa Piłsudskiego • Most Powstańców Śląskich • Most Wandy • Most Zwierzyniecki

Tymczasowe

Most Lajkonik • Most Lajkonik 2

Projektowane

Most Pychowicki

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego

Forma prawna
spółka akcyjna

Data założenia
1804

Lokalizacja
31-559 Kraków
ul. Grzegórzecka 69
tel. (012) 250-09-30

Siedziba
32-005 Niepołomice
ul. Grabska 11
tel. (012) 250-09-30

Ważni pracownicy

Prezes Zarządu Jolanta Sondej

Branża
obróbka skrawaniem, maszyny, sprężarki

Produkty
budowa maszyn, części maszyn, obróbka mechaniczna, sprężarki

http://www.zieleniewski.com.pl

Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. L. Zieleniewskiego SA w Krakowie są jedną z najstarszych firm branży budowy maszyn w Polsce, nieprzerwanie produkują szeroki asortyment części, urządzeń i maszyn. Specjalizują się w wykonywaniu usług w produkcji jednostkowej i małoseryjnej. Produkują: maszyny, części maszyn, sprężarki śrubowe. Klientami zakładów są między innymi firmy z Niemiec, Francji, Hiszpanii, Belgii, Ukrainy, Estonii, Norwegii, Szwecji i USA. W 2008 r. ZBMiAp całkowicie przeniosły się do Niepołomic.

Chronologia wydarzeń

• 1804-1810 – Kuźnia Pawła Nowakowskiego
• 1810-1851 – Kuźnia Antoniego Zieleniewskiego
• 1851-1853 – Fabryka Narzędzi Gospodarczo - Rolniczych i Machin Przemysłowych
• 1853-1906 – C.K. Uprzywilejowana Krajowa Fabryka Maszyn Rolniczych i Narzędzi Ludwika Zieleniewskiego
• 1906-1913 – C.K. Uprzywilejowana Fabryka Maszyn L. Zieleniewski Towarzystwo Akcyjne
• 1913-1928 – Polskie Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski S.A.
• 1928-1939 – Zjednoczone Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A.
• 1939-1945 – Vereinigte Maschinen Kessel und Waggon-Fabriken L. Zieleniewski und Fitzner Gamper Aktiengesellschaft
• 1945-1948 – Zjednoczone Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A.
• 1948-1950 – Zakłady Budowy Maszyn, Mostów i Aparatów L. Zieleniewski
• 1950-1951 – Zakłady Budowy Urządzeń Kotlarsko-Mechanicznych, Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione, Zakład nr 7
• 1951-1952 – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury, Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione
• 1952-1990 – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Stanisława Szadkowskiego
• 2008-2009 – Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego, zostają przeniesione do Niepołomic na tereny byłej garbarni.

Historia

Tę pierwszą w Krakowie, i jedną z pierwszych w Polsce pracującą do dziś bez przerwy fabrykę założył przed dwustu laty Antoni Zieleniewski (1770-1831). Antoni był warszawskim kowalem, który przeniósł się do Krakowa i rozpoczął pracę w kuźni Pawła Nowakowskiego (najprawdopodobniej okolice dzisiejszego Placu Dominikańskiego). W 1804, po śmierci właściciela, żeni się z wdową pryncypała i przejmuje kuźnię.

W dwa lata później, “w przytomności komisarza Magistratu i całej braci cechowej”, Antoni zdobywa tytuł magistra sztuki kowalskiej, wykonując drąg, oś i resor do karety. Są to pierwsze znane wyroby rodziny Zieleniewskich. Po śmierci Antoniego Zieleniewskiego zakład przejmuje jego syn Ludwik Zieleniewski (1819-1885). W 1846 kuźnia Zieleniewskich, naprawiająca i produkująca powozy, rozpoczyna przygotowania do wytwarzania maszyn rolniczych. W następnym roku Ludwik otrzymuje pierwsze zamówienia na maszyny rolnicze. W 1851 z pomocą pożyczki Towarzystwa Rolniczo-Gospodarczego hrabiego Adama Potockiego z Krzeszowic, powstaje pałacyk mieszkalny oraz budynek fabryki przy ul. św. Marka 31. Fabryka zatrudnia 50 osób, wyposażona jest w pierwszy w Krakowie kocioł parowy i pierwszą maszynę parową. W 1859 fabryka wzbogaca się o pierwszą w Galicji odlewnię żelaza z modelarnią i piecem do topienia metali, przez kilka lat prowadzi ją syn Ludwika, Michał. W 1860 zakłady Zieleniewskiego wyprodukowały pierwszy kocioł parowy dla korpusu kadetów w Łobzowie, w tymże roku zaczyna działać w zakładzie Kasa Chorych.

W czasie powstania styczniowego zakłady produkują armaty dla powstańców. Austriacka żandarmeria przeprowadza kompleksową rewizję fabryki, poszukując broni dla walczącego po drugiej stronie Wisły powstania styczniowego. Po upadku powstania władze carskie zamykają przed Ludwikiem Zieleniewskim rynek Królestwa Polskiego, represje te trwają przez kilka lat. W 1864 zakłady wyprodukowały pierwszą na ziemiach polskich maszynę parową dla kopalni węgla w Tenczynku. Rok później Zieleniewski rozpoczyna wyroby sprzętu dla powstającego na Podkarpaciu polskiego przemysłu naftowego. Klientem firmy jest między innymi konstruktor lampy naftowej i posiadacz pierwszej w świecie kopalni ropy naftowej w Bóbrce Ignacy Łukasiewicz. W 1870 fabryka przy ul. Św. Marka wydaje katalog swych wyrobów. W następnym roku Zieleniewski uruchamia odlewnię żelaza przy ul. Krowoderskiej. Zakłady zostają uhonorowane licznymi dyplomami uznania na wystawie przemysłowej w Warszawie. W 1874 Ludwik Zieleniewski dostaje liczne zamówienia w związku z budową kolei transwersalnej, Żywiec – Chabówka – Nowy Sącz – Krosno – Sanok – Stanisławów – Husiatyn (750 km), a w 1881 pod osobistym nadzorem Ludwika Zieleniewskiego, zakłady wykonały pierwszą wielką konstrukcję mostową.

W 1885 umiera Ludwik Zieleniewski, nowymi właścicielami fabryki zostają jego starannie przygotowani, wykształceni i doświadczeni synowie Leon i Edmund. Rok później w fabryce przy ul. Św. Marka wybuchł pożar. Spłonęły, warsztat mechaniczny i stolarnia. Władze miasta Krakowa zatwierdzają plany budowy nowego zakładu przy ul. Krowoderskiej. Zakład ten zostaje wyposażony w maszynę parową o mocy 50 KM. W 1894 zakłady zaciągają kredyt Banku Hipotecznego w wysokości 30 tys. zł reńskich, co umożliwia przeprofilowanie produkcji. W roku tym zakłady zdobyły złoty medal na wystawie krajowej we Lwowie za urządzenia wodociągowe i maszyny parowe. W latach 1890-1900 około 50 procent wartości produkcji zakładów, to wyroby kolejowe. W roku 1905 zmarł Michał Zieleniewski, syn Ludwika Zieleniewskiego. W roku tym wartość produkcji gwałtownie rośnie, osiągając blisko 1,5 mln koron. “Zieleniewski” wykonuje stacje wodne dla kolei bałkańskich, konstrukcje dworca lwowskiego, oraz szereg wielkich konstrukcji mostowych. W następnym roku fabryka działająca na zasadach spółki rodzinnej przekształca się w towarzystwo akcyjne z kapitałem 1,5 mln koron. Prezesem Rady Nadzorczej zostaje Leon Zieleniewski, jego brat Edmund zostaje dyrektorem naczelnym. Towarzystwo akcyjne uzyskuje kredyty w bankach wiedeńskich, głównie w banku Credit-Anstalt.

W 1907 rozpoczęto budowę dużej nowoczesnej fabryki na Grzegórzkach, z bocznicą kolejową i dostępem do Wisły. W dwa lata później spółka akcyjna “Zieleniewski” otrzymała zamówienia na wykonanie trzeciego mostu na Wiśle w Krakowie, a stocznia “Zieleniewskiego” przekazuje policji austriackiej i straży granicznej okręt bocznokołowiec “Melsztyn”, uzbrojony w działo 75 mm. Okręt ten wykorzystała armia polska w wojnie polsko-bolszewickiej. “Melsztyn” był dwukrotnie zatapiany i wydobywany, pływał do 1970. W 1912 rozpoczęto budowę odlewni, bocznicy kolejowej, i stoczni rzecznej na Wiśle do produkcji pogłębiarek i parostatków. Zostają zbudowane trzy parostatki: “Tyniec”, “Wanda” i “Kopernik”. Zakłady Zieleniewskiego remontują więźbę dachową wykupionego z rąk austriackich Zamku Królewskiego na Wawelu.

W 1913 spółka akcyjna “Zieleniewski” wykupuje Fabrykę Maszyn księcia Lubomirskiego we Lwowie, dochodzi do fuzji z Pierwszym Galicyjskim Towarzystwem Akcyjnym z planem budowy wagonów i maszyn w Sanoku. S.A.L. Zieleniewski jest pierwszym w zaborze austriackim przedsiębiorstwem wielozakładowym typu koncernowego. W roku tym Koncern Zieleniewskiego rozpoczyna produkcję silników dwusuwowych “Elzeta”, projektu Edmunda Zieleniewskiego. W 1914, ciała ofiar zamachu w Sarajewie, następcy tronu Austro-Węgier arcyksięcia Ferdynanda i jego małżonki Zofii transportowane są do Wiednia wagonem-lodówką firmy “L. Zieleniewski”. Rok 1915 to przymusowy zarząd wojskowy w koncernie, większość załogi fabryk zostaje zmobilizowana lub ewakuowana z miasta. Fabryka krakowska przeprowadza remonty sprzętu artyleryjskiego i samochodów wojskowych, współpracuje z czeską hutą “Vitkowice” w produkcji granatników. Rok 1918, rozpad monarchii habsburskiej, odradza się niepodległe państwo polskie. Szef Sekcji Handlu i Przemysłu Polskiej Komisji Likwidacyjnej, Edmund Paweł Zieleniewski jr., przejmuje z rąk kapitulującej armii austriackiej fort na Kopcu Kościuszki. Fabryka Zieleniewskiego zatrudnia 500 robotników. Grzegórzecka fabryka staje się najbardziej znaczącym zakładem koncernu. W następnym roku umiera dyrektor naczelny koncernu Edmund Zieleniewski.

Akcja spółki o wartości nominalnej 100 zł z 1 października 1926 r.

W 1919 koncern debiutuje na giełdzie. W 1920 koncern dostaje zamówienia rządowe na dostarczenie w latach 1921-1928 ośmiu tysięcy wagonów towarowych i dwu tysięcy osobowych. W 1921 umiera długoletni prezes Rady Zawiadowczej Leon Zieleniewski. W 1922, z inicjatywy Antoniego Lewalskiego koncern przejmuje powstającą w Ostrowie Wielkopolskim fabrykę “Wagon”. W następnym roku dochodzi do umowy z pozostającą w rękach niemieckich Hutą Pokój (Friedenshutte). Huta ta staje się posiadaczem większości akcji Koncernu L. Zieleniewski. W 1924 koncern zawiera umowę z londyńską firmą “Babcock and Wilcox” na produkcję licencyjną w krakowskiej fabryce urządzeń kotlarskich. W latach 1924-1930 Edmund Paweł Zieleniewski pełnił funkcję dyrektora administracyjnego fabryki krakowskiej. W zakładzie W. Fitzner w Siemianowicach obejmuje Jan Zieleniewski, syn Edmunda seniora. W 1926 koncern przekazuje Polskiej Marynarce Wojennej zbudowany w Krakowie na Grzegórzkach pierwszy z planowanej serii okrętów-monitorów. Okręt ten posiadał 70,3 tony wyporności uzbrojony był w haubicę 100 mm i dwa działa 75 mm. W dwa lata później dochodzi do fuzji z fabrykami w Siemianowicach, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej (S.A. Budowy Kotłów Parowych i Maszyn W. Fitzner i K. Gamper). Siedzibą Zarządu Głównego koncernu zostaje Kraków. Dyrektorem naczelnym zostaje Edmund Zieleniewski, dotychczasowy wicedyrektor zakładu krakowskiego. Głównym mechanikiem fabryki wagonów w Sanoku zostaje inż. Mieczysław Zieleniewski, syn Leona. Pierwsze rodziny robotników “Zieleniewskiego” wprowadzają się do wybudowanej z funduszy socjalnych kolonii robotniczej na Olszy. W 1929 grzegórzecka fabryka zatrudnia około tysiąca robotników. W następnym roku w związku z kryzysem gospodarczym dochodzi do drastycznej redukcji zatrudnienia, ponad połowa robotników traci pracę. W 1936 koncern bierze udział w budowie COP-u. Rok przed wojną zakład na Grzegórzkach osiąga pełną moc produkcyjną, zatrudnia 1250 robotników i produkuje 11033 ton urządzeń, maszyn i konstrukcji.

W 1939, po zajęciu Krakowa przez armię niemiecką “Zieleniewski” zostaje zaliczony do firm produkujących na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. W fabryce rozpoczyna się działalność konspiracyjna, polegająca na zaopatrywaniu struktur podziemia, w części produkowanego nielegalnie uzbrojenia. W 1945, 15 stycznia Niemcy rozstrzeliwują na Dąbiu 79 osób, wśród nich kilku pracowników Zieleniewskiego.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej, 18 stycznia, rusza odbudowa zakładu. W 1947 21 czerwca, fabryka staje się własnością państwa. Operację przeprowadza Główna Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw. Roczny plan produkcyjny wykonano w 119 procentach. W 1950 przy fabryce zostaje oddany do użytku nowo wybudowany Dom Socjalny z salą widowiskową na 800 miejsc i kinem “Związkowiec”. W 1951 narastają problemy kadrowe w związku z budową Nowej Huty. W rok później zakłady otrzymują imię rozstrzelanego przez Niemców, w 1942 Stanisława Szadkowskiego, krakowskiego działacza Komunistycznej Partii Polski oraz Polskiej Partii Robotniczej, który w wieku 25 lat w 1920 przez dwa tygodnie pracował w “Zieleniewskim”. Zakłady “Szadkowskiego” zostają podporządkowane Zjednoczeniu Budowy Maszyn Ciężkich ZEMAK w Warszawie. W 1955 zakłady podejmują produkcję eksportową. W 1959 zakłady zostają uhonorowane Sztandarem Przechodnim Związku Zawodowego Metalowców, rozpoczynają rywalizację o tytuł Brygady Pracy Socjalistycznej. W 1960 przyjęto program rozbudowy i modernizacji “Szadkowskiego”, zakład dysponuje Domem Socjalnym, Domem Matki i Dziecka, blokiem mieszkalnym, pawilonem klubu sportowego i domem wczasowym w Zawoi. W 1964 “Szadkowski” przechodzi do Zjednoczenia Przemysłu Budowy Urządzeń Chemicznych “Chemak” w Warszawie. W 1970 zakłady zatrudniają rekordową liczbę robotników, około 2 tysięcy. W 1978 powstaje Muzeum Zakładowe. W 1981 przeprowadzono plebiscyt, z inicjatywy Wiktora Zieleniewskiego – syna Edmunda jr, załoga wypowiada się za przywróceniem nazwiska Zieleniewski w tytule firmy.

W 1990 zostaje przywrócona firmie nazwa Ludwika Zieleniewskiego. W 1996, 70-letnia krakowska firma “Wolfram”, odkupuje od “Zieleniewskiego” odlewnię. W dwa lata później dochodzi do sprzedaży części majątku fabryki, m.in. 4,8 ha gruntu kupuje firma “Pergranso” – właściciel sieci marketów Leclerc. W 2000 Narodowy Fundusz Inwestycyjny PIAST sprzedaje “Wolframowi” strategiczny pakiet 60 procent akcji “Zieleniewskiego”. W 2004 Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego obchodzą 200 rocznicę powstania, jako najstarsza fabryka Krakowa.

W 2008 Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury zostają ostatecznie przeniesione z Krakowa do Niepołomic, na tereny byłej garbarni.

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera

Elektrownia podgórska – wybudowana w latach 1899-1900 jako elektrownia komunalna miasta Podgórze.

Kompleks elektrowni komunalnej składał się z hal: generatorni, akumulatorni i kotłowni oraz dwukondygnacyjnego budynku mieszkalnego. Kotłownię łączył specjalny kanał kominowy ze stojącym na zewnątrz na osobnej podstawie kominem. Maszyny i urządzenia elektrowni zakupiono w firmie Františka Křižika z Pragi. Zostały zainstalowane trzy maszyny parowe, trzy prądnice prądu stałego oraz bateria akumulatorów. Moc przyłączeniowa wynosiła 0,64 MW.

Po wybudowaniu elektrowni w Podgórzu już w marcu 1900 r. uruchomiono elektryczne oświetlenie uliczne. Elektrownia dostarczała prąd dla podgórskich zakładów przemysłowych, urzędów, szpitali, miejskiej hali targowej i chłodni oraz gospodarstw domowych.

Po połączeniu Podgórza z Krakowem w 1915 r. nastąpiło scalenie elektrowni podgórskiej z krakowską i w konsekwencji zamknięcie elektrowni podgórskiej. Po kasacji urządzeń elektrycznych budynki adaptowano w 1926 r. na Miejski Dom Noclegowo-Kąpielowy dla bezdomnych.

Planuje się adaptację elektrowni na muzeum Tadeusza Kantora. W 2006 r. został ogłoszony konkurs na muzeum Tadeusza Kantora a we wrześniu 2006 r. wybrano zwycięski projekt.

Elektrownia podgórska jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki.

Zobacz też

• Elektrownia

Przypisy

1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Krakowski Szlak Techniki – Elektrownia podgórska
2. ↑ Kraków – Elektrownia podgórska
3. ↑ Podsumowanie konkursu na muzeum Tadeusza Kantora
4. ↑ Zwycięski projekt firmy IQ2 Konsorcjum Wizja
5. ↑ Uchwała Zarządu Województwa Małopolskiego
6. ↑ UE dofinansuje budowę Muzeum Tadeusza Kantora

Linki zewnętrzne

• Krakowski Szlak Techniki
• Muzeum Kantora nad Wisłą – prasa polska

p • d • e

Krakowski Szlak Techniki

Stacja kolejowa • Browar rodziny Götzów • Przekop Talowskiego i wiadukt kolejowy • Elektrownia teatru miejskiego • Kuźnia Zieleniewskich • Strażnica pożarnicza • Wiadukt kolejowy • Przepust drogowy przy ul. Miodowej • Elektrownia krakowska • Zabytkowa zajezdnia tramwajowa • Gazownia miejska • Most Podgórski • Most Piłsudskiego • Bulwary wiślane • Elektrownia podgórska • Fabryka Schindlera